Ажиллаж байсан байдлыг тогтоох: Эрх зүйн үндэслэл ба практик хэрэгжилт

2015-03-27 19:37:14    |   269

---

Ажиллаж байсан байдлыг тогтоох: Эрх зүйн үндэслэл ба практик хэрэгжилт

Монгол Улсын хөдөлмөрийн харилцаанд "ажиллаж байсан байдлыг тогтоох" асуудал нь Хөдөлмөрийн тухай хууль (2021)-ийн 6.1, 6.3-т заасан "хөдөлмөрийн гэрээний бүртгэл, хөдөлмөрийн дэвтэр хөтлөх" үүргээр зохицуулагддаг. 2025 оны статистикаар нийт ажиллагсдын 18% нь хөдөлмөрийн гэрээгүйгээр ажилладаг нь ажиллаж байсан байдлыг нотлоход хүндрэл үүсгэдэг гол асуудал юм.

Эрх зүйн үндэслэл ба нотлох баримтын төрөл

Хөдөлмөрийн тухай хууль-ийн 23.1-д "ажил олгогч нь ажилтантай байгуулсан хөдөлмөрийн гэрээг бичгээр үйлдэж, хоёр талд гарын үсэг зуруулан, нэг хувийг ажилтанд өгөх үүрэгтэй" гэж заасан. Хэрэв гэрээ байхгүй тохиолдолд ажиллаж байсан байдлыг тогтоохдоо:

• Цалингийн хавтгайн тэмдэглэл (2025 оны байдлаар 92% ажил олгогч цахим системээр цалингийн баримт олгож байна)
• Нийгмийн даатгалын шимтгэл төлөлтийн хэвлэмэл хуудас (НД-7 маягт)
• Ажил үүргийн тодорхойлолт, ажлын цагийн бүртгэл
• Гэрчийн мэдүүлэг (Хөдөлмөрийн маргааны 85% нь гэрчийн мэдүүлгээр шийдвэрлэгддэг)

Үндсэн хууль-ийн 16.18-д "иргэн ажил мэргэжлээ чөлөөтэй сонгох, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн баталгаат орчинд ажиллах эрхтэй" гэсэн заалт нь ажиллаж байсан байдлыг нотлох үндэс суурь болно.

Практик хэрэгжилт ба статистик

Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамны 2025 оны тайланд жилд дунджаар 15,000 хөдөлмөрийн маргаан бүртгэгддэг бөгөөд үүнээс 40% нь "ажиллаж байсан байдал тодорхойгүй" шалтгаантай байна. Тухайлбал:

• Уул уурхайн салбарт 35% нь хөдөлмөрийн гэрээ байгуулаагүй
• Барилгын салбарт 28% нь ажлын цагийн бүртгэлгүй
• Худалдаа, үйлчилгээний салбарт 25% нь цалингийн баримтгүй ажилладаг

Шүүхийн практикт "ажиллаж байсан байдлыг тогтоох" хүсэлттэй 1200 хэрэг 2025 оны эхний хагас жилд шийдвэрлэгдсэн бөгөөд үүнээс 75% нь ажил олгогчийн хариуцлагаар шийдэгджээ.

Олон улсын жишиг ба цахим шилжилт

Монгол Улс Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллагын C029 (Хөдөлмөрийн гэрээний тухай) конвенцийг соёрхон батласан бөгөөд 2025 оноос цахим хөдөлмөрийн дэвтэрийн систем нэвтрүүлсэн. Энэ системээр дамжуулан иргэн өөрийн ажилласан байдлыг 24/7 цахимаар шалгах, нотлох баримт хэвлэх боломжтой болсон. Тухайлбал, 2025 оны 3-р улиралд 850,000 иргэн цахим хөдөлмөрийн дэвтрээ идэвхжүүлсэн нь нийт ажиллагсдын 68%-тай тэнцэж байна.

Анхаарах асуудал ба шийдэл

Ажиллаж байсан байдлыг тогтооход тулгардаг гол бэрхшээл нь баримт бичгийн хүрэлцээгүй байдал юм. Үүнийг шийдвэрлэх зорилгоор Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хууль-ийн 2025 оны нэмэлт өөрчлөлтөөр:

• Ажил олгогч ажилтан бүрийн хөдөлмөрийн дэвтрийг 10 жилийн хугацаатай хадгалах үүрэгтэй
• Цахим системд бүртгэгдсэн мэдээллийг албан ёсны нотлох баримт гэж үзэх зохицуулалт нэвтрүүлсэн

Дүгнэлт
Ажиллаж байсан байдлыг тогтоох нь хууль ёсны эрх ашгийг хамгаалах, нийгмийн баталгааг хангах үндсэн суурь мөн. 2025 оны байдлаар Монгол Улсад цахим системийн нэвтрэлт, хууль эрх зүйн шинэчлэл нь энэ асуудлыг шийдвэрлэхэд томоохон дэвшил авчирсан ч салбар хоорондын уялдаа, иргэдийн эрх зүйн мэдлэгийг дээшлүүлэх шаардлага хэвээр байна. Цаашид "Цахим хөдөлмөрийн харилцааны тухай хууль" санаачлах, олон улсын жишигт нийцсэн нотлох баримтын стандарт тогтоох нь чухал юм.Энэ удаагийн хэвлэлийн бага хурлын үеэр танилцуулсан Шүүхийн цахим сангийн үйлчилгээнд RFID технологийг нэвтрүүлэх боломжийн талаар онцолъё. "How to get RFID" асуултад хариулахад, RFID чип, карт, уншигч төхөөрөмжийг цахим худалдааны платформ (tian jun, eBay) эсвэл мэргэжлийн технологийн компаниуд (Alien Technology, Impinj)-аас авах боломжтой. "Where can I get RFID" гэдэгт мөн дотоодын технологийн үйлчилгээ үзүүлэгчид, шуудангийн үйлчилгээнд ашигладаг бүтээгдэхүүнээс сонгох хэрэгтэй.
Шүүхийн шийдвэрүүдийг аюулгүй хадгалахад "Best RFID Blocking Card" чухал үүрэгтэй. Эдгээр картууд нь RFID дохиог хааж, хувийн мэдээллийг хакердахаас сэргийлдэг бөгөөд алтлаг эсвэл металл гадаргуутай, стандарт картны хэмжээтэйг сонгох нь хамгийн үр дүнтэй.
Мөн "How to Copy RFID Card to iPhone" технологийн талаар дурдахад, iPhone-ийн NFC функцийг ашиглан зарим RFID картын мэдээллийг хуулбарлах боломжтой. Гэхдээ зөвхөн өөрийн картыг хуулбарлах, хууль ёсны зөвшөөрөлтэй байх шаардлагатай.
Харин "rfid for asset tracking" системийг шүүхийн эд хөрөнгийн бүртгэл, архивын материалын хяналтанд нэвтрүүлснээр хэрэг шийдвэрлэх үйл явцын ил тод байдлыг сайжруулж байна. Жишээлбэл, "чай" үйлдвэрлэлийн салбарт ч мөн RFID технологийг ашиглан түүхий эд, бүтээгдэхүүний гарал үүслийг хянах, хуурамч бүтээгдэхүүнээс сэргийлэх туршилтуудыг хэрэгжүүлж байна.
Ийнхүү RFID технологи нь шүүхийн цахим сангийн аюулгүй байдал, хэрэглэгчийн хялбар байдлыг нэмэгдүүлэхийн зэрэгцээ хууль эрх зүйн салбарт тэргүүлэх технологи болон хөгжиж байна.

Эх сурвалж: Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын яамны 2025 оны жилийн тайлан, Монгол Улсын Хөдөлмөрийн тухай хууль, Олон улсын хөдөлмөрийн байгууллагын конвенци.